2. POŁOŻENIE I BUDOWA GEOGRAFICZNA STANOWISKA

Cmentarzysko leży na południowym-wschodzie polski, około 7 km na południowy-zachód od Zamościa, między wsią Lipsko, a Radochoszcze.
Położone jest na kulminacji wzgórza 268 m. n.p.m., ciągnącego się na osi południowy-wschód / północny-zachód, około 4 km na południe od wsi, naprzeciw wzgórza zwanego "Zjawienie św. Romana".
Wzgórze, na którym wznoszą się kurhany cmentarzyska zbudowane jest z dyluwialnej gliny lessowej ze słabo dochowanymi śladami dawnej próchnicy. Miejscami, zwłaszcza w niewielkich zaklęsłościach starej powierzchni oraz na zboczu, schodzącym ku dolinie potoku - występuje ciemno-brązowa, przy większej miąższości wręcz czarna, twarda bardzo glina, dochodząca do 60 cm grubości. Jakkolwiek nie ma w niej widocznych śladów sedymentacji, zdaje się być ona osadem wodno-błotnym małych stawków podeszczowych i spływów na zboczu.
Często zasięg brunatno-czarnej gliny jest w dużym stopniu zgodny z granicami obwodu kurhanu, przybierając na miąższości i zaciemnieniu ku jego środkowi. Prawdopodobnie jest to spowodowane znacznym nagromadzeniem części organicznych, takich jak np. liście, gałęzie, itp., które być może kładziono na miejscu późniejszego pochówku.
Utwory dyluwialne i młodsze spoczywają na podłożu zbudowanym z wapienia (margla) kredowego. Na sąsiednich wzniesieniach, na północ od cmentarzyska występuje on nawet na powierzchni.

4. STAN BADAŃ

W roku 1921 Państwowy Konserwator Zabytków na okręg lubelski Michał Drewko, w ramach zaznajamiania się ze swoim okręgiem poprzez objazdy terenowe, rozpoczął rejestrowanie stanowisk archeologicznych na terenie województwa Lubelskiego. Przyczynkiem do tych działań była między innymi możliwość zwiedzania parcelowanych w myśl ustawy rolnej majątków. Działania te miały na celu stwierdzenie, czy na ich obszarze nie znajdują się przedmioty zabytkowe. W czasie tych prac konserwator zbadał większość parcelowanych obszarów, w sześciu powiatach województwa. Objazdy te miały charakter przeważnie informacyjny, ponieważ z powodu braku funduszów badania nie były planowane i przeprowadzane.
Właśnie podczas takich objazdów terenowych w roku 1921 Drewko zwiedził stanowisko w Lipsku. Informacje o istnieniu stanowiska otrzymał od konserwatora Żurowskiego. Wtedy to zweryfikował pogląd, iż kurhany nie leżą, jak dotąd sądzono na gruntach parcelowanych, lecz w lesie ordynacji Zamojskich, koło punktu zwanego "Zjawieniem św. Romana". Okazało się, iż są one ukryte w dużej mierze przez gęste zadrzewienie młodego lasu. Tworzą około 60 nasypów, przeważnie niskich (około 1 m wysokości - w kilku wypadkach do 2 m.) leżących bardzo blisko siebie.
Stwierdził też zniszczenie dwóch największych kurhanów, w których to urządzili sobie kryjówki, bandyci grasujący w tej okolicy, niszcząc w ten sposób cale wnętrze nasypu kurhanów. Żadne wyraźniejsze zabytki nie zostały znalezione. (M. Drewko 1921).
W 1922 roku w ramach prac konserwatorskich dotyczących ukończenia inwentarza zabytków przedhistorycznych ziemi lubuskiej rozpoczęto prace wykopaliskowe na cmentarzysku w Lipsku (M. Drewko 1923). Wtedy też Drewko wykonał zdjęcie stanowiska, które w przyszłości posłużyło do rekonstrukcji jego pierwotnego układu. Badania trwały do roku 1923(M. Drewko 1924-25). W tym czasie odkopano 7 kurhanów (M. Drewko 1953).
Przed wybuchem II Wojny Światowej wycięto młody las, w którym znajdowały się kurhany, a teren cmentarzyska zaorano tak, że z pierwotnej konstrukcji kurhanów pozostały resztki.
W latach powojennych cmentarzysko zostało otoczone opieka władz konserwatorskich i przekształcone w rezerwat archeologiczny.
W 1950 roku na podstawie danych zebranych podczas prac prowadzonych w Lipsku przed wojną, sporządzono plan warstwicowy całego zespołu mogli.
W 1952 prace wykopaliskowe w Lipsku prowadzone z ramienia PMA przez M. Drewkę, weszły do programu badań Grodów Czerwieńskich (A. Gieysztor 1953). We wrześniu i październiku 1952 roku z ramienia Zarządu Ochrony i Konserwacji Zabytków, oraz przy współudziale Państwowego Muzeum Archeologicznego ponownie rozpoczęto prace wykopaliskowe, których zadaniem było zbadanie najbardziej zniszczonych kurhanów i przywrócenie im dawnego wyglądu na podstawie zdjęć i pomiarów z 1922 r. Planowano przeprowadzenie prac badawczych oraz rekonstrukcji całości cmentarzyska jako charakterystycznego elementu historycznego krajobrazu. Badania objęły północno-zachodni kraniec cmentarzyska, gdzie nastąpiło największe zniszczenie. W tymże miejscu rozorane kurhany miały zaledwie 10-20 cm wysokości, lub zanikły całkowicie. Wg Drewki konstrukcja i zawartość rozkopanych kurhanów była identyczna jak tych rozkopanych w latach 1922-23 (M. Drewko 1953).
W lipcu roku 1953 rozkopano kurhan 35. Największy z występujących na stanowisku kurhanów (M. Drewko 1954).
W 1954 r. prace wykopaliskowe objęły teren między południowym i południowo-wschodnim końcem cmentarzyska, a kurhanem 35. Ogółem w tym roku badawczym zbadano 9 kurhanów (52, 58, 59, 60, 63, 64, 65, 67, 68), dwa obiekty mylnie oznaczone na zdjęciu terenowym z 1950 roku jako kurhany (w dokumentacji autor nazywa je pseudokurhanami), oraz około 3 ary przestrzeni międzykurhanowej.
Podobnie jak w poprzednich latach znaleziono prawie wyłącznie ceramikę, przeważnie w drobnych fragmentach. Porównując ją z ceramika wydobytą z kurhanu 35, są to formy młodsze o pionowo ściętym brzegu, z lekko zarysowująca się szyjka, przechodzącą łagodnie w brzusiec naczynia.
Przekopana przestrzeń miedzykurhanowa nie dostarczyła liczniejszych zabytków. W pobliżu kurhanu 35 znaleziono w ciemnej, prawie czarnej glinie, cale naczynie kultury trzcinieckiej.
W odległości około kilkuset metrów na północ od cmentarzyska odkryto ślady osady wczesnośredniowiecznej. Na "wcięciu" drogi polnej ukazał się profil dwóch obiektów - jam: pierwsza z nich - półziemianka mieszkalna o długości 4,85 m i głębokości 50-55 cm od dzisiejszej powierzchni pola, zawierała skupienie kamieni znajdujące się w rogu obiektu. Druga znajdująca się w odległości 60 cm od półziemianki, o średnicy 2,5 m i głębokości 80 cm wypełniona była czarna ziemia, fragmentami ceramiki, oraz kośćmi zwierzęcymi.
Przeprowadzono także badania powierzchniowe na domniemanym grodzisku, znajdującym się powyżej cmentarzyska kurhanowego, które nie dały żadnych pozytywnych rezultatów (M. Drewko 1956).
W 1955 kontynuowano prace w dalszej części głównego skupienia kurhanów w południowo-zachodniej części wzniesienia. Przekopano w sumie 17 kurhanów, oraz pewne partie przestrzeni międzykurhanowej. Przeprowadzono też badania na wzniesieniu zwanym "Zjawienie". Na otaczających szczyt wniesienia wałach założono wykopy próbne, które nie wykazały żadnych konstrukcji drewnianych, wewnątrz zaś ich pierścienia nie odkryto warstwy kulturowej w ogóle. W jednym tylko miejscu odkryto nieliczne fragmenty ceramiki z naczyń kultury trzcinieckiej (M. Drewko 1957).
Badania przeprowadzone w latach 1922-23 i 1952-55 przez Michała Drewkę pozwoliły na odtworzenie pierwotnego wyglądu cmentarzyska. Oprócz niego w badaniach brali udział: Maria Dekówna, Marek Gedl, Jan Machnik, Jerzy Pyrgała, Wojciech Szymański(1). W sumie podczas prac terenowych odkryto 73 kurhany (1-73)(2) i 4 obiekty przypominające kurhany, z których to przebadano 38(3), oraz 2 tzw. pseudokurhany(4). Oprócz tego na cmentarzysku ujawniono słabe ślady osadnictwa z okresu halsztackiego, oraz kultury trzcinieckiej. Ponadto w roku 1955(5) odkryto konstrukcje drewnianą w kurhanie 27 oraz pięć grobów jamowych późnolatenskich, z których jeden poza fragmentami naczyń zawierał miecz, grot oszczepu i fibulę żelazną. Obok cmentarzyska odkryto ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego.
Opracowano materiał zabytkowy z 4 kurhanów, sporządzono 103 rysunki zabytków (w tuszu) z 7 kurhanów, oraz pojedyncze rysunki z kilku innych, łącznie 145 rysunków, sporządzono do studium ceramiki 26 ołówkowych rekonstrukcji naczyń z cmentarzyska. Przeprowadzono studia z literatury nad ogólną problematyką cmentarzysk kurhanowych wczesnego średniowiecza(6).

1 informacja ustna prof. Wojciech Szymański.
2 w tym przed wojną zbadano 7, natomiast po wojnie do roku 1955: 32 (31?),
co stanowi 53% cmentarzyska, licząc zaś wielki kurhan 35 za równoważnik 8 kurhanów - 63% ogólnej liczby.
3 (oznaczone nr 1,6-10,12,20,24-25,27,29,31-32,34-35,37-38,40-43,45-47,52,56,58-68,76-77).
4 (oznaczone nr 76,77).
5 informacja ustna prof. Wojciech Szymański
6 stan opracowania cmentarzyska z dnia 14 kwietnia 1956 r.